Wystawa „Zmarły lot”

Projekt artystyczny ZAMARŁY LOT
Stanisława Szukalskiego,
a także Szczepu Rogate Serce, realizowany i prezentowany w Galerii Gardzienice (należącej do Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” obejmuje:

– Wystawę  –  Zamarły Lot” prezentująca twórczość Stanisława Szukalskiego oraz Szczepu Rogate Serce. Na wystawie zaprezentowane zostały  dzieła (rzeźby, rysunki, linoryty, fotografie, prace graficzne) pochodzące ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, w tym rzeźby Stanisława Szukalskiego pochodzące z lat 1913-1926 oraz prace artysty z kolekcji prywatnych. Ekspozycja obejmie również unikatowy zbiór prac członków Szczepu Rogate Serce, tzw. Szukalszczyków.
Ponadto wystawę wzbogacają zdjęcia archiwalne udostępnione przez Muzeum Stanisława
Szukalskiego w Gdyni, które jest również partnerem wydarzenia.

Wydarzenia towarzyszące wystawie to między innymi wykłady, jak wykład Pana Profesora Lechosława Lameńskiego  – wybitnego znawcy twórczości artysty oraz Szczepu Rogate Serce oraz Pani  Agnieszki Bartków – kustosz zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu  .

Wystawie przez cały okres jej trwania towarzyszą warsztaty artystyczne dla dzieci i
dorosłych z rzeźby oraz tworzenia komiksu, inspirowane życiem i twórczością Stanisława
Szukalskiego, a także spotkania z kuratorami wystawy. Przewidziano trzynaście warsztatów dla różnych grup wiekowych oraz społecznych.

Warsztaty poprowadzą między innymi – Rzeźbiarka, Florentyna Nastaj. Plastyczka i malarka Wioleta Maciejczyk oraz twórca komiksów Paweł Kasperek. 

Pomysł wystawy narodził się w 2023 r. Miała to być ekspozycja ukazująca fenomen i geniusz
twórczości Stanisława Szukalskiego. Z uwagi na fakt wypożyczeń muzealnych, dostępności prac czy kwerendy realizacja wystawy przypadła w 2025 r. Na wystawie zaprezentowane zostaną najsłynniejsze, pełne ekspresji, o unikatowej wartości prace, ukazujące wczesną fazę twórczości artysty. Będą to m.in. rzeźba, która nosi ślady po kulach niemieckich pt. „Orator” (brąz, 1913), „Ezop” (brąz, 1915), „Bolesław Prawy Śmiały” (brąz, 1926-1928) czy tytułowy „Zamarły Lot” (1918). Warto tu nadmienić, że są to jedne z nielicznych rzeźb, które przetrwały II wojnę światową. Większość dzieł, które artysta przywiózł ze Stanów Zjednoczonych do Polski, uległa zniszczeniu: Po wybuchu II wojny światowej wiele z prac Szukalskiego zaginęło bądź uległo zniszczeniu. Złożone w katowickim Urzędzie Wojewódzkim prace artysty, uznane przez nazistowskie Niemcy za sztukę zdegenerowaną, miały zostać zniszczone w ramach akcji Metallsammlung. Szukalski wspomniał: „Ktoś strzelił z broni w skrzynię z ‘Oratorem’ i pozostawił w nim dziurę. Faktycznie to kula była wycelowana we mnie, ale ja byłem już daleko od tego miejsca, w Ameryce”. 1

1 Barbara Szczypka-Gwiazda, Śląska pracownia Stanisława Szukalskiego, [w:] Nieznane oblicze sztuki polskiej. W kręgu sztuki województwa
śląskiego w dobie II Rzeczypospolitej, Śląsk, Katowice 1996, s. 39.

Fenomen Stanisława Szukalskiego stanowią wypracowane, muskularne ciała postaci, pełne
ekspresji, w mocnych napięciach i skrętach, w ekscytacji lub powadze i przejęciu. Rzeźby
pozbawione wszelkiej maniery i narzuconych form, ekstatyczne i posągowe zarazem.
Nieszablonowe zestawienia postaci wraz ze swoistą ornamentyką, symboliczną, pełną odwołań do wierzeń i podań stanowią znak rozpoznawczy artysty.
Jeśli zaś chodzi o samą kolekcję Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu najpełniej ujmuje to
Agnieszka Bartków:
Kolekcja prac Stanisława Szukalskiego i członków Szczepu „Rogate Serce” obecna w Muzeum
Górnośląskim w Bytomiu liczy ponad 100 obiektów i jest bezsprzecznie jednym z największych
zespołów dzieł wspomnianych artystów, jakie znajdują się w państwowych zbiorach muzealnych w Polsce. W jej ramy wchodzą zarówno prace rzeźbiarskie, malarstwo, grafika, rysunki, jak i projekty znaczków oraz medal, plakaty, a także artefakty związane z artystami. W przestrzeni wystawy stałej – Galerii Malarstwa Polskiego – prezentowane są cztery rzeźby autorstwa Stacha z Warty: „Orator (Mówca)”, „Ezop (Bajkarz)”, „Zamarły lot (Zamrożona Młodość)”, „Bolesław Śmiały (Prawy)”, oraz praca malarska Mariana Konarskiego „Noc w przenośniach”. 2

Stanisław Szukalski „Stach z Warty” (ur. 13.12.1893 w Warcie – zm. 19.05.1987 w Burbank)
–artysta wielkiego formatu, wybitny polski rzeźbiarz, teoretyk, rysownik, malarz, projektant, twórca i przywódca Szczepu Rogate Serce. Poza licznymi udokumentowanymi dziełami artystycznymi był autorem koncepcji tzw. Zermatyzmu, która mówiła o starożytnym pochodzeniu Polaków (Lechitów). Jedna z najważniejszych postaci życia kulturalnego i artystycznego Warszawy oraz Krakowa w okresie międzywojennym. Pochodził z niezamożnej rodziny. W 1907 r. wyemigrował wraz z rodzicami do Stanów Zjednoczonych i w wieku niespełna 14 lat, zaczął uczęszczać do Institute of Art w Chicago. Na nadzwyczajny talent chłopca zwrócił uwagę przebywający tam
wówczas rzeźbiarz Antoni Popiel, który skłonił rodziców do wysłania Stanisława na studia do
krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Szukalski kształcił się tam przez trzy lata pod kierunkiem Konstantego Laszczki, biorąc wkrótce udział w wystawach Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Niestety na skutek licznych konfliktów z kierownikiem katedry, przerwał studia po trzech latach i zdecydował się na powrót do Chicago.

Na wczesnym etapie swojej twórczości tworzył popiersia, w których nawiązywał do secesji,
ekspresjonizmu i futuryzmu. Jego prace są pełne subtelnych nawiązań do polskiego folkloru i
kultury Słowian. Oprócz rzeźb małoformatowych tworzył także monumentalne pomniki: „Koguta słowiańskiego”, „Prometeusza skowanego”, pomnik Bolesława Chrobrego, dekorację rzeźbiarską Muzeum Śląskiego w Katowicach i wiele innych. Jeszcze w czasach studiów przylgnęła do niego opinia buntownika i skandalisty. Artysta ostro sprzeciwiał się metodom dydaktycznym stosowanym na ASP. Polską sztukę krytykował za brak indywidualizmu i ślepe naśladowanie zachodnich tendencji. Często jednak wracał do kraju, angażował się w tutejsze życie kulturalne, wystawiał w warszawskiej Zachęcie i wspomnianym już TPSP w Krakowie.

W 1925 r. prace artysty, wystawione w dziale polskim na Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu (rzeźby i projekty architektoniczne), zostały uhonorowane najwyższymi nagrodami przez międzynarodowe jury. Po podróżach po krajach Europy (1926-1928) Szukalski przybył do Krakowa, gdzie w 1929 r. zorganizowano retrospektywną wystawę jego twórczości. W trakcie wernisażu artysta wywołał skandal swą wypowiedzią, potępiającą stan polskiej sztuki, naśladującej, zdaniem artysty, w sposób niewolniczy wzory zachodnie i zatracając swój rodzimy charakter. Szczególnie ostrej krytyce poddał metody nauczania w krakowskiej akademii i wkrótce powołał do życia własną szkołę artystyczną, zwaną „Twórcownią”. Skupieni wokół Szukalskiego młodzi entuzjaści głoszonych przezeń haseł zawiązali w 1929 r. grupę pod nazwą Szczep Szukalszczyków herbu Rogate Serce.